Historia stanu wojennego w Małopolsce i Świętokrzyskiem

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku komunistyczna władza wprowadziła stan wojenny. Jego celem było zdławienie ruchu „Solidarności”, który od sierpnia 1980 roku stał na czele zmian w Polsce. Tuż przed północą żołnierze wkroczyli do ośrodków łączności telefonicznej i opanowali budynki telewizji oraz radia. Jednocześnie zaczęła się akcja internowania działaczy „Solidarności” i innych niezależnych organizacji. Tej nocy do więzień trafiło 3179 osób, a do końca stanu wojennego prawie 10 tysięcy.

Miliony Polaków o stanie wojennym dowiedziały się dopiero o godz. 6.00 rano z powtarzanego w telewizji i radiu przemówienia przewodniczącego Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON) Wojciecha Jaruzelskiego. Ubrani w wojskowe mundury spikerzy odczytywali godzinami kolejne artykuły dekretu o stanie wojennym, m.in. zakazujące poruszania się po kraju bez specjalnego zezwolenia oraz sprzedaży benzyny, wprowadzające godzinę milicyjną od 22.00 do 6.00, cenzurę korespondencji (na listach pojawiły się nadruki „ocenzurowano”) i kontrolę rozmów telefonicznych. Początkowo wszystkie telefony były wyłączone, co powodowało tragiczne w skutkach konsekwencje, jak np. niemożność wezwania pogotowia ratunkowego i śmierć wielu osób. Spikerzy informowali też o przepisach karnych przewidujących wyroki do 3 lat więzienia za udział w działalności zawieszonego związku lub organizacji, od 6 miesięcy do 5 lat - za „rozpowszechnianie fałszywych wiadomości", do 5 lat - za druk i kolportaż, do 10 lat - za organizację strajków. Wprowadzono tryb doraźny, który umożliwiał sądom powszechnym i wojskowym orzekanie kar od 3 lat pozbawienia wolności do kary śmierci.

Jaruzelski w swym przemówieniu poinformował o powołaniu Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego. Liczyła ona 21 wojskowych, w większości generałów. Oznaczało to, że władzy w kraju nie sprawował już aparat partyjny, ale wojsko, obsadzając swymi ludźmi wszystkie kluczowe stanowiska. Na niższych szczeblach urzędowało 8 tysięcy komisarzy wojskowych. Dekret o stanie wojennym podpisali zwiezieni nocą wszyscy członkowie Rady Państwa z wyjątkiem Ryszarda Reiffa z PAX-u, który jako jedyny odmówił, za co usunięto go ze wszystkich funkcji publicznych. Tymczasem już nazajutrz prawnicy z Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w swojej odezwie stwierdzili: „Wprowadzenie stanu wojennego jest nielegalne i bezprawne, ponieważ […] w myśl postanowień Konstytucji PRL, Rada Państwa ma prawo wydawać dekrety tylko i wyłącznie w okresie pomiędzy sesjami Sejmu. Nadal trwa sesja Sejmu PRL, dlatego więc dekrety Rady Państwa są absolutnie nielegalne, bo niezgodne z Konstytucją PRL”.

Zakazano strajków i akcji protestacyjnych, zawieszono działalność „Solidarności” robotniczej i rolniczej (rozwiązane 8 X 1982), Niezależnego Zrzeszenia Studentów (rozwiązane 5 I 1982) oraz stowarzyszeń twórczych (jako pierwsze rozwiązano 19 III 1982 Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich). Ukazywały się wyłącznie dzienniki PZPR i „Żołnierz Wolności”, a w kilku miastach, również w Krakowie, wychodziły wspólne wydania lokalnych gazet; wiele tytułów zlikwidowano, dziennikarzy poddano weryfikacji – zwolniono 1200 z nich. Weryfikacje przeprowadzano także wśród kadry kierowniczej i nauczycieli oraz na wyższych uczelniach (w 1982 roku odwołano 20 rektorów).

Do wprowadzenia stanu wojennego Jaruzelski użył 70 tys. żołnierzy, 30 tys. milicjantów, 1750 czołgów, 1400 pojazdów opancerzonych, 500 wozów bojowych, 9 tys. samochodów. Pod broń powołał kilkanaście tysięcy rezerwistów.


W odpowiedzi wybuchły strajki w około 200 zakładach. Największy zasięg i jednocześnie najbardziej dramatyczny przebieg miały one na Górnym Śląsku. Wiele z nich skończyło się dopiero po pacyfikacji przez ZOMO. W kopalniach „Manifest Lipcowy” („Zofiówka”) w Jastrzębiu-Zdroju i „Wujek” w Katowicach milicja użyła broni palnej, zabijając dziewięciu górników. Organizatorzy protestów i podejmujący działalność podziemną byli aresztowani. Ogółem pomiędzy 13 grudnia 1981 a 21 lipca 1983 roku (formalnie zakończenie stanu wojennego) sądy wojskowe skazały 10191 osób, w tym 5681 na podstawie dekretu o stanie wojennym, a sądy powszechne orzekły kary - na tej samej podstawie - wobec1685 osób.

Z końcem 1982 roku władze „zawiesiły” stan wojenny, a w lipcu 1983 roku go zniosły. Rozwiązano WRON, ogłoszono częściową amnestię. Były to jednak zabiegi o wydźwięku propagandowym. Nic nie zmieniło się w klimacie politycznym i społecznym w Polsce, która - odcięta od Zachodu, spętana ideologicznymi absurdami - pogrążała się w coraz większym kryzysie. Represyjny charakter reżimu utrzymał aż do 1989 roku.

Wiele jego praw obowiązywało nadal do końca lat 80., a w więzieniach pozostały setki działaczy „Solidarności”. Nie ustawały również represje, których ofiarami było ponad 100 ofiar śmiertelnych, wśród nich m.in. górnicy kopalni „Wujek” czy demonstranci zastrzeleni na ulicach Lubina i Nowej Huty. Całą Polską, a szczególnie Warszawą, wstrząsnęła śmierć maturzysty Grzesia Przemyka - zakatowanego na milicyjnym komisariacie oraz zamordowanie ks. Jerzego Popiełuszki. Jeszcze w 1989 roku „nieznani sprawcy” zabili ks. Stefana Niedzielaka, ks. Stanisława Suchowolca i ks. Sylwestra Zycha.

 

W latach osiemdziesiątych z Polski wyjechało bądź zostało wypchniętych na emigrację ponad 800 tysięcy ludzi - aktywnych, przedsiębiorczych, często zaangażowanych społecznie. Ich ogromny potencjał został dla kraju zaprzepaszczony, co jest jednym z pomijanych fatalnych skutków stanu wojennego.

 

 

***


12/13 grudnia 1981

Rozpoczęły się internowania działaczy „Solidarności” i innych organizacji opozycyjnych. Jedynie nielicznym udało się ukryć lub przedostać do zakładów pracy, gdzie stanęli na czele strajków. Jednocześnie przerwano łączność telefoniczną w całym kraju, zamilkły telefony, a specjalne oddziały wyruszyły, aby opanować ośrodki telewizji i radia.

 

14 grudnia 1981

Na porannej zmianie podjęto strajki w proteście przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego. W Krakowie, obok kombinatu w Nowej Hucie (z udziałem kilkuset studentów przewiezionych z budynku AGH), strajkowały m.in.: MPK, „CeBeA”, „Montin”, „Unitra-Telpod”, Instytut Technologii Nafty, KZA „Armatura”, Akademia Medyczna, AGH; w Ostrowcu Świętokrzyskim stanęła Huta im. Marcelego Nowotki. Ponadto strajki i próby ich podjęcia miały miejsce w Bochni, Charsznicy, Gorlicach, Kielcach, Ostrowcu Świętokrzyskim, Skarżysku Kamiennej, Tarnowie. W następnych tygodniach przywódcy strajków stanęli przed sądami i zostali skazani.

 

14 grudnia 1981

Ukazał się pierwszy podziemny biuletyn „Solidarności” wydany przez Jana Środonia, tego dnia wyszedł też numer „Aktualności”, który stał się regionalnym pismem związku, podobnie jak „Biuletyn Małopolski” i „Kronika Małopolska”. Najpopularniejsze w Małopolsce pismo „Hutnik” było gazetką członków „Solidarności” HiL. Pierwszy numer wydali zimą 1982 Zdzisław Jaworski i Jerzy Ostałowski. Od drugiego numeru dołączył do nich Wojciech Marchewczyk. W Nowej Hucie ukazywały się także m.in. „Obserwator Wojenny”, „Solidarność Zwycięży”, „Solidarność Hutników”. Pisma zakładowe wydawano m.in. w „CeBeA”, Krakowskiej Fabryce Kabli, MERA-KFAP, „Telpodzie”, „Budostalu, „Biprostalu”, „Montinie”, „Elbudzie”, PKP, na uczelniach, w branży energetycznej, w oświacie, służbie zdrowia, a także m.in. w krakowskich dzielnicach oraz w Tarnowie, Nowym Sączu, Skawinie, Zakopanem, Bochni, Brzesku, Nowym Targu, Gorlicach i Myślenicach. Do 1989 w Małopolsce w podziemiu ukazało się ok. 300 tytułów pism.

 

16 grudnia 1981

ZOMO spacyfikowało strajkującą Hutę im. Lenina. W Małopolsce wygasły ostatnie strajki. W Krakowie w 11 przedsiębiorstwach rozbijało je ZOMO.

 

17 grudnia 1981

Po Mszy św. w kościele Mariackim w Rynku Głównym oddziały ZOMO brutalnie rozbiły kilkutysięczną manifestację.

 

28 grudnia 1981

 Powstała Grupa Założycielska Koła Oporu Społecznego NSZZ „Solidarność” w Krakowie, jednej z pierwszych konspiracyjnych struktur.

 

5 stycznia 1982

Jako pierwsza z powstałych po sierpniu 1980 organizacji zostało rozwiązane przez komunistyczne władze Niezależne Zrzeszenie Studentów.

 

13 stycznia 1982

Służba Bezpieczeństwa aresztowała ukrywającego się Mieczysława Gila, który stał na czele Regionalnego Komitetu Strajkowego. Wkrótce zatrzymano także Edwarda Nowaka. Zostali skazani na kary 4 lat i 3,5 roku pozbawienia wolności.

 

20 stycznia 1982

Ukrywający się działacze „Solidarności” powołali Regionalną Komisję Wykonawczą NSZZ „Solidarność”, konspiracyjne kierownictwo związku w regionie. W skład RKW weszli: Władysław Hardek (aresztowany 19 VIII 1983), Stanisław Handzlik (aresztowany 24 VI 1982), Jan Ciesielski (ujawnił się), Jan Pacula (aresztowany 29 IX 1982).

 

Styczeń 1982

Powstał Studencki Komitet Protestacyjny w Kielcach.

 

19 lutego 1982

Pomoc udzielana represjonowanym przez Kościół od pierwszych chwil stanu wojennego w Krakowie została sformalizowana powołaniem przez ks. kardynała Franciszka Macharskiego Arcybiskupiego Komitetu Pomocy Więźniom i Internowanym z ks. infułatem Stanisławem Małysiakiem. W Kielcach powstanie Biskupiego Komitetu Pomocy Potrzebującym ogłoszono 12 września 1982.

 

Luty-marzec 1982

Fala aresztowań w Nowym Sączu, w wyniku których rozbito podziemną strukturę wydającą m.in. „Nowosądeckie Wiadomości”. Aresztowani zostali skazani na kilkuletnie wyroki.

 

30 kwietnia 1982

Kilka tysięcy osób uczestniczyło w pierwszej nowohuckiej manifestacji, udając się spod kombinatu do centrum dzielnicy. Milicja nie interweniowała.

 

Kwiecień 1982

Ukazał się pierwszy numer pisma „Monitor Świętokrzyski. Pismo NSZZ >Solidarność< Regionu Świętokrzyskiego” (do września ukazało się ok. 9 numerów).

 

1 maja 1982

Z udziałem kilkunastu tysięcy osób złożono w kościele pw. Matki Bożej Królowej Polski sztandary NSZZ „Solidarność” kilku nowohuckich zakładów pracy.

 

3 maja 1982

W Rynku Głównym odbyła się wielotysięczna manifestacja rozpędzona przez oddziały ZOMO; od uderzenia pałką zmarł Franciszek Rycerz.

 

13 maja 1982

W odpowiedzi na wezwanie „Solidarności” doszło do 15-minutowych strajków w zakładach i na uczelniach, m.in. w Krakowie, Kielcach, Końskich, Skarżysku-Kamiennej. Po Mszy św. w intencji Ojca Świętego Jana Pawła II (rocznica zamachu) w Bazylice Mariackiej w Krakowie ZOMO zablokowało Rynek Główny i przez wiele godzin używając gazów i pałek dokonywało brutalnej pacyfikacji - kilkaset osób zostało pobitych, a kilkadziesiąt doznało urazów (pobity tego dnia Włodzimierz Lisowski zmarł 13 VII). Następne Msze św. za Ojczyznę, od 13 czerwca 1982, organizowano w kościele NMP Królowej Polski w Nowej Hucie Bieńczycach.

 

Maj 1982

W Tarnowie powstała Tymczasowa Tarnowska Komisja Koordynacyjna „Solidarność”, podobnie w Nowym Sączu związkowa aktywność skupiała się wokół największych zakładów pracy.

 

Maj 1982

Aresztowano członków podziemnej grupy w Ostrowcu Świętokrzyskim (wydającej „Biuletyn Wojenny”) o nazwie Komitet Ocalenia Związku NSZZ „Solidarność” w Ostrowcu.

 

6 czerwca 1982

Manifestacja kilkudziesięcioosobowej grupy byłych internowanych, działaczy i sympatyków „Solidarności” przed kielecką bazyliką katedralną podczas ingresu ks. bp. Mieczysława Jaworskiego.

 

7 czerwca 1982

Ukazał się pierwszy numer pisma „KOS. Komitet Oporu Społecznego >Solidarność<”, wydany przez Komitet Oporu Społecznego, najważniejszą wówczas strukturę podziemną w Kielcach.

 

10-11 czerwca 1982

Aresztowanie czterech działaczy podziemia (z Kielc i Starachowic), drukujących i kolportujących tzw. czerwone ulotki.

 

24 czerwca 1982

W kościele pw. św. Maksymiliana Kolbego w Mistrzejowicach Nowej Hucie ks. Kazimierz odprawił pierwszą, co czwartkową Mszę św. za Ojczyznę. W następnych latach gościli na nich m.in. ks. Jerzy Popiełuszko, Lech Wałęsa i Anna Walentynowicz.

 

22 lipca 1982

Ujawnił się przewodniczący Zarządu Regionu Świętokrzyskiego NSZZ „Solidarność” Marian Jaworski (dotychczas ukrywający się w klasztorze księży Pallotynów na Karczówce w Kielcach).

 

26 sierpnia 1982

Aresztowanie członków podziemnej grupy Edwarda Dudka w Starachowicach.

 

31 sierpnia 1982

W drugą rocznicę podpisania Porozumień Gdańskich doszło do ostrych starć z ZOMO w Nowej Hucie, a także w Rynku Głównym w Krakowie. Tego dnia manifestacje z udziałem od tysiąca do kilku tysięcy osób - bez interwencji ZOMO - miały miejsce w Bochni, Dębicy, Nowym Sączu, Nowym Targu, Tarnowie. Demonstracje odbyły się także w Starachowicach i Kielcach. W wyniku brutalnej interwencji ZOMO w Kielcach, zmarł pobity Stanisław Rak (7 IX).

 

Sierpień-wrzesień 1982

Rozbicie przez Służbę Bezpieczeństwa Komitetu Oporu Społecznego w Kielcach.

 

24 września 1982

Zmarł na atak serca Adam Grudziński, pracownik Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, działacz przedsierpniowej opozycji, pracownik Sekcji Informacji Zarządu Regionu Małopolska NSZZ  „Solidarność”, internowany w Rzeszowie-Załężu od stycznia do czerwca 1982 roku i zwolniony ze względu na stan zdrowia.


Wrzesień 1982

Rozpoczęła działalność Tajna Komisja Robotnicza Hutników (TKRH) NSZZ „Solidarność” Huty im. Lenina. W największych zakładach regionu reaktywowały się także tajne komisje zakładowe kontynuujące działalność związkową: zbieranie składek, wydawanie ulotek i biuletynów.

 

12 października 1982

Zainicjował swą działalność Międzyzakładowy Komitet Solidarności Nowa Huta. W jego skład weszli przedstawiciele m.in. HiL, „Budostalu”, „Transbudu” oraz oświaty.

 

13 października 1982

Delegalizacja przez sejm PRL NSZZ „Solidarność” (8 X 1982) wywołała spontaniczne kilkudniowe protesty w Nowej Hucie, gdzie funkcjonariusz SB Andrzej Augustyn zastrzelił dwudziestoletniego hutnika Bogdana Włosika. W uroczystościach pogrzebowych na cmentarzu w Grębałowie uczestniczyło 20 tysięcy osób.

 

17 października 1982

Powołany został Międzydzielnicowy Komitet Strajkowy Grzegórzek, Krowodrzy, Podgórza i Śródmieścia, od 29 grudnia 1982 funkcjonujący jako Międzydzielnicowy Komitet Solidarności Kraków.

 

10 listopada 1982

Ogłoszony przez Tymczasową Komisję Koordynacyjną „Solidarność” strajk w proteście przeciwko delegalizacji związku nie przybrał szerszego zasięgu, stanęło kilka zakładów w Krakowie (m.in. Fabryka Domów w Bieżanowie), ponadto pojedyncze przypadki organizowania protestów odnotowano m.in. w Tarnowie, Zakopanem, Szaflarach. Burzliwie przebiegły jedynie manifestacje 10 i 11 listopada w Krakowie i Nowej Hucie.

 

23 grudnia 1982

Z obozów zostali zwolnieni wszyscy internowani z wyjątkiem siedmiu przywódców NSZZ „Solidarności” i czterech członków KSS „KOR”, którym przedstawiono zarzuty karne. W Regionie Świętokrzyskim NSZZ „Solidarność” internowano po 13 grudnia 1981 - 368 osób, a w Małopolsce 354 osoby.

 

31 grudnia 1982

Stan wojenny został zawieszony.

 

17 lutego 1983

W drugą rocznicę rejestracji Niezależnego Zrzeszenia Studentów, w Krakowie po okolicznościowej Mszy św. w kościele Dominikanów zorganizowano manifestację i wmurowanie tablicy pamiątkowej, usuniętej szybko przez SB.

 

Luty 1983

Powstał Międzyzakładowy Komitet Solidarności Polski Południowo-Wschodniej obejmujący swym zasięgiem Bochnię, Brzesko, Dąbrowę Tarnowską, Dębicę, Jasło, Tarnów, Nowy Sącz.

 

Luty 1983

Przywódca „Solidarności” Lech Wałęsa przebywał w Suchedniowie na zaproszenie ks. Józefa Wójcika. W Suchedniowie, Skarżysku-Kamiennej i Wąchocku zorganizowano  spotkania z działaczami opozycji.

 

Marzec 1983

Służba Bezpieczeństwa rozbiła aresztowaniami Krakowską Komisję Wykonawczą Niezależnego Zrzeszenia Studentów.

 

21 kwietnia 1983

Po raz pierwszy, na wniosek Zespołu ds. Kultury, Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” przyznała Nagrody Kulturalne „Solidarności” za lata 1981-1982. Wśród nagrodzonych był Jan Polkowski, poeta z Krakowa.

 

1 maja 1983

W Nowej Hucie podczas pacyfikacji niezależnej manifestacji został śmiertelnie trafiony zomowską petardą Ryszard Smagur, pracownik krakowskiego Starodruku. W Kielcach milicja podjęła próbę zablokowania niezależnej manifestacji z udziałem około 200 osób.

 

16-23 czerwca 1983

Z drugą pielgrzymką do Polski przybył Ojciec Święty Jan Paweł II. Odbywała się ona pod hasłem „Pokój Tobie Polsko”. Na całej trasie pielgrzymki witały go hasła i transparenty „Solidarności” Tak było też w Krakowie i Nowej Hucie-Mistrzejowicach. W Dolinie Chochołowskiej Papież spotykał się z Lechem Wałęsą i jego rodziną.

 

22 lipca 1983

Po 586 dniach reżim zniósł stan wojenny w Polsce. Rozwiązano Wojskową Radę Ocalenia Narodowego, ogłoszono  amnestię, która objęła przestępstwa popełnione z powodów politycznych albo w związku ze strajkiem lub akcją protestacyjną. Opuścili więzienia wszyscy z wyrokami do 3 lat więzienia, a wyroki powyżej 3 lat złagodzono o połowę. W odpowiedzi TKK NSZZ „Solidarność” oświadczyła: „Utrzymywanie stanu wojennego dla władzy stało się nieopłacalne. Zmusiło to władze do jego formalnego zniesienia. Jest to tylko gest propagandowy, próba oszukania społeczeństwa polskiego i międzynarodowej opinii publicznej. Ma na celu uzyskanie od Zachodu ulg kredytowych i odwołania sankcji. W istocie zaś dotychczasowe ograniczenie praw obywatelskich i pracowniczych zostało utrzymane, a nowe ustawy podporządkowują władzy całe obszary życia społecznego, likwidują formy samorządności, prawo do wolności i niezależnego działania. [...] Nastąpił odwrót od zapowiadanej reformy gospodarczej przez drastyczne ograniczenie samodzielności i samorządności przedsiębiorstw, przez ponowne scentralizowanie zarządzania gospodarką. Zastosowano przymus pracy, zapowiedziano wydłużenie czasu pracy i likwidację wolnych sobót. Utrwalony został monopol nowych związków zawodowych organizowanych przez władzę. Niezależna myśl i niezależne działania społeczno-zawodowe zakwalifikowane zostały jako przestępstwa godzące w byt narodu i państwa...”.

Ogrody Zimowe, Szkło Architektoniczne, tarasy, elewacje drewniane, oranżerie, werandy, przeszklenia wintegarden

drewniane okna i drzwi pasywne, panele elewacyjne, certyfikat passive house